De Renaissance, stad voor stad
Renaissance in Hoorn
Hoorn was een zeehoofdstad voordat het insliep, en juist daarom is alles bewaard: tussen 1530 en 1635 geeft de Zuiderzeehaven zichzelf een toren, een poort, een gebeeldhouwd gasthuis, een stenen waag en een logement voor zeven steden. Alles ligt op loopafstand, van de Roode Steen tot de oude haven. Dit is de volgorde van de stappen.
De Roode Steen, het evenwichtspunt
Ga midden op de Roode Steen staan, het plein van de kaasmarkt, en draai een keer rond. De Waag (1609) is van lichte natuursteen, alleen tussen de bakstenen huizen: die stenen mantel is het werk van Hendrick de Keyser, de bouwmeester die Amsterdam zijn kerken zal geven. Hier bouwt hij geen kerk maar de vertrouwensmachine van de handel — tot drie miljoen kilo kaas per jaar ging hier over de schalen. Ertegenover zit het Westfries Museum in het oude Statencollege (1632), met op de gevel de wapens van de steden van de streek; het bewaart de grote schuttersstukken van Jan Albertsz Rotius en het portret van Jan Pieterszoon Coen, geboren in Hoorn in 1587, stichter van Batavia en verantwoordelijk voor de moord op Banda — de meest omstreden figuur van de VOC.
Twee gevels van macht
In de Nieuwstraat tilt het Statenlogement (1613) een dubbele trapgevel met zandstenen randen naar de hemel. Het huisvestte de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier, en de gevel is een politieke kaart: de zeven wapens van Alkmaar, Hoorn, Enkhuizen, Edam, Monnickendam, Medemblik en Purmerend — zeven handelssteden die onder dit dak de macht deelden. Aan het Kerkplein is het Sint-Jans Gasthuis (1563), een voormalig gasthuis, ouder en verrassender: zes consoles dragen levensgrote figuren, geënt op een muur waar de steen overal uitpuilt. De beeldhouwer zette de prenten van Cornelis Floris uit Antwerpen om — een Renaissance die per boek aankwam voordat zij in de muur stolde.
De haven: toren, huizen, poort
Volg de kade tot aan de ingang van de oude haven. Daar houdt de Hoofdtoren (1532) de wacht, baksteen gemengd met Gobertangesteen; zij verloor haar militaire functie al in 1614, en haar lantaarn van 1651 kopieert de toren van de Amsterdamse Zuiderkerk. Aan de Slapershaven lees je van links naar rechts de gevelstenen van de Bossuhuizen: een gebeeldhouwd stripverhaal over de Slag op de Zuiderzee van oktober 1573, waarin de West-Friezen admiraal Bossu gevangennamen — verbeeld als de mannen van Israël tegen Amalek. Dan de Oosterpoort (1578), de enige overgebleven van de vijf stadspoorten, die je het best ziet vanaf de oever, verdubbeld in haar spiegelbeeld; Joost Jansz. Bilhamer mengde er Italiaans ornament met verdedigende zwaarte, en in 1601 kwam er een woning bovenop. Vlakbij houdt de Oosterkerk een koor van 1519 en een gevel van 1616 in de trant van De Keyser, geboren uit de instorting van de oude kerk op 13 april 1613.
Ernaast: Enkhuizen
Verder oostwaarts aan dezelfde kust was Enkhuizen de rivaal van Hoorn en de zetel van een andere VOC-kamer. Zijn Waag (1557-1559) is een van de weinige gebouwen van de vroege Renaissance die in het noorden bewaard bleven: vijf beelden op de kroonlijst — Gerechtigheid, Hoop, Geloof, Liefde, Kracht — bepalen de moraal van de eerlijke handel. De Drommedaris (1540), ronde toren aan de keel van de haven, hield de ketting die de vaargeul afsloot; zijn twee bovenste verdiepingen dateren van 1649-1658. Aan de Wierdijk was het Peperhuis (1625) een VOC-pakhuis, gebouwd voor de reder Pieter van Beresteyn: peper uit Azië opgeslagen aan een binnenzee, in een magazijn met de allure van een paleis.
Voor je vertrekt
Het verhaal van het gebied — de VOC-kamers, de opstand van de havens, de Beemster — staat op de pagina van het gebied: Noord-Holland, het rijk van de Zuiderzee. Om de Waag en het Statenlogement te begrijpen: Stadhuizen en waaggebouwen. Voor de slag van 1573: De Opstand en de geboorte van de Republiek. De buursteden: Amsterdam, Haarlem — en de stam: Renaissance in Nederland.